واژه گمرك كه معادل آن در زبان انگليسي Customs و در زبان فرانسه Douane مي‌باشد بنابر قول مشهور محققان و مورخان، مشتق از كلمه لاتين ” Commerciu به معني تجارت و مبادله كالا بوده كه خود اين كلمه مشتق از ريشه يوناني Cummerx (كومركس) به معني حقوق متعلق به كالا و مال التجاره مي‌باشد. گمرك در زبان تركي به شكل واژه Kumruk (كومروك) يا Gumruk رواج يافته است. اين واژه‌ها بعدها در دوران صفويه به واسطه همجواري ايران با تركيه در كشور ما نيز متداول شده است.

شوراي همكاري گمركي، گمرك را چنين تعريف كرده است : ”گمرك سازماني است دولتي كه مسئول اجراي قانون گمرك و وصول حقوق و عوارض ورودي و صدوري و همچنين واردات، ترانزيت و صادرات كالا مي‌باشد.

طبق قانون وظايف زير بر عهده گمرك مي‌باشد:

·        اجراي قانون امور گمركي و آئين‌نامه اجرائي آن و مقررات عمومي سالانه صادرات و واردات و قراردادهاي بازرگاني و توافق‌نامه‌هاي منعقدة پاياپاي.

·        اجراي قوانين و مقررات ويژه مربوط به مناطق آزاد تجاري ـ صنعتي و ويژه اقتصادي و بازارچه هاي مرزي كه اجراي آنها به گمرك ايران محول گرديده است.

·        اجراي مقررات بانكي و ارزي، مقررات بهداشتي و قرنطينه‌اي اعم از حيواني و نباتي، مقررات سازمان انرژي اتمي، مقررات استاندارد و تحقيقات صنعتي، مقررات وزارت ارشاد اسلامي، مقررات وزارت صنايع و معادن

·        اعمال مقررات گمركي درباره معافيت‌ها و ممنوعيتها

·        اعمال قوانين و مقررات مربوط به تشويق صادرات و حفظ گونه‌هاي كمياب گياهي و جانوري

·        انجام تشريفات گمركي واردات موقت ، صادرات موقت، كابوتاژ، ترانزيت داخلي ، ترانزيت خارجي و كالاهاي مرجوعي و انتقالي

·        اعمال مقررات گمركي در مورد فروشگاههاي آزاد (Free shop) ، بسته‌ها و پيكهاي سياسي و همچنين محمولات و مرسولات پست بين‌المللي

·        اعمال مقررات ضددامپينگ و مقابله با جرايم سازمان يافته بين‌المللي

·        اعمال مقررات مربوط به حفاظت جامعه در مقابل ورود كالاهاي حاوي مواد پرتوزا، آلوده ، خطرناك و زيان آور و مخرب لايه ازون

·        اجراي مقررات مربوط به تخلفات و قاچاق گمركي و ضبط و نگهداري كالا و تعقيب موضوع

·        تحويل گرفتن كالاهاي وارداتي و صادراتي و مسافري از طريق هوايي، زميني و دريائي و نگهداري و حفاظت آنها در انبارها و اماكني كه زير نظر گمرك ايران اداره ‌مي‌شوند.

·        اخذ حقوق و عوارض و هزينه‌هاي گمركي و غير گمركي كه وصول آنها به عهده گمرك ايران محول گرديده و ترخيص و تحويل كالا به صاحب يا نماينده قانوني صاحب كالا.

·        اجراي مقررات مربوط به حق‌العمل‌كاري در گمرك ايران

·        انجام تشريفات و مقررات مربوط به كالاهاي متروكه و ضبطي

·        بررسي اسناد ترخيص كالا به منظور احراز صحت شرايط ترخيص و وصول كسر دريافتي يا استرداد اضافه دريافتي

·        رسيدگي و حل اختلافات ناشي از اجراي قانون و مقررات گمركي

·        بررسي و انجام امور مربوط به توصيه‌هاي سازمان جهاني گمرك و همچنين اجراي قراردادهاي گمركي كه به تصويب مجلس شوراي اسلامي رسيده باشد.

·        بررسي قوانين و مقررات گمركي جاري و تهيه طرحها و روشهاي اصلاحي به منظور انطباق آنها با مقتضيات گمركي و تحولات اداري .

·        انجام تشريفات گمركي مربوط به معاملات پاياپاي مرزي و مبادلات مرزي

·        تهيه و تنظيم آمار واردات و صادرات كالاهاي مختلف به كشور و تجزيه و تحليل لازم به منظور دستيابي به الگوي مناسب در زمينه صادرات و واردات .

·        انجام اقدامات لازم در خصوص بررسي نوع كالاهاي وارده و صادره و تهيه گزارش و تحليل اقتصادي به منظور توسعه خودكفايي صنعتي و امر صادرات كالا از كشور .

·        انجام بررسيهاي لازم و تهيه گزارش و پيشنهادهاي مناسب به منظور رفع تنگناها و مشكلات موجود در جهت تشويق و توسعه امر صادرات .

·        بررسي مقررات جاري گمركي در كشورهاي ديگر و به خصوص كشورهائي كه داراي شرايط مشابه مي‌باشند، به منظور استفاده از بهترين سيستمها و تكنولوژي‌هاي موجود در جهان.

·        تنظيم و پيشنهاد بودجه گمرك ايران و اجراي بودجه مصوب.

·        تنظيم برنامه‌هاي جامع به منظور نگاهداري و حراست از اموال، اعم از منقول و غير منقول به منظور استفاده بهينه از امكانات موجود.

·        اجراي مقررات مربوط به حفظ حقوق مالكيت فكري، حفظ حقوق مصرف‌كنندگان و جلوگيري از اغفال مردم در مقابل ورود كالاهاي تقلبي و غير اصلي.

2- علت قرارگرفتن نظام گمركي بعنوان يكي از محورهاي طرح تحول اقتصادي چيست ؟

گمرك ايران اصلي‌ترين دستگاه ناظر بر جريان ورود و خروج كالا از محدوده قلمرو گمركي كشور است. اهداف كلان دولت در زمينه تجارت خارجي عبارت است از:

·        صادرات: توسعه صادرات غيرنفتي

·        واردات: حمايت از توليدات داخلي، كسب درآمدهاي گمركي

·        ترانزيت خارجي: استفاده از مزيتهاي جغرافيايي كشور براي افزايش ترانزيت

·        قاچاق كالا: كاهش جريان قاچاق كالا

در دستيابي به اهداف فوق دستگاه‌ها و حوزه هاي مختلفي دخيل هستند. در حوزه گمرك، اهداف نظام مطلوب گمركي را مي‌توان در بندهاي زير بيان كرد:

·        صادرات كالا: تسهيل جريان صادرات، تعيين ارزش صحيح، كارايي در ارائه تسهيلات جنبي از قبيل ورود موقت با هدف پردازش براي صادرات 

·        واردات كالا: تسهيل جريان واردات، تعيين تعرفه صحيح، تعيين ارزش صحيح، پيشگيري از تخلفات و قاچاق تحت پوشش واردات

·        ترانزيت خارجي: تسهيل جريان ترانزيت، پيشگيري از تخلفات و قاچاق تحت پوشش ترانزيت

·        كالاي همراه مسافر: تسهيل جريان ورود و خروج مسافران، پيشگيري از تخلفات و قاچاق تحت پوشش كالاي همراه مسافر

·        پرونده هاي قاچاق كالا: افزايش كارايي در پيگيري قضايي پرونده‌هاي قاچاق

   در عين حال، دستيابي به نظام مطلوب گمركي مستلزم رعايت دو موضوع است: يكي، تسهيل در امر تجارت و ديگري اعمال مقررات و مبارزه با تخلفات. برقراري تعادل ميان اين دو هدف را مي‌توان اصلي‌ترين وظيفه مديريت گمركي دانست كه موضوع در قالب نمودار زير نيز ارائه شده است:

شايد بتوان گفت هدف نهايي طرح تحول اقتصادي ايجاد فضاي مناسب كسب و كار و فعاليت اقتصادي در كشور است. با توجه به حجم تجارت خارجي كشور معادل حدود 5/78 ميليارد دلار در سال 1386 ،  نقش گمرك در تجارت خارجي (صادرات- واردات- امور مسافري- ترانزيت) از يكطرف و اعمال سياستهاي تجاري و اقتصادي دولت از طرف ديگر روشن مي‌شود. بعبارت ديگر گمرك مي‌تواند در ايجاد فضاي مناسب كسب و كار در كشور نقش مهمي را ايفاء كند و به همين دليل به عنوان يكي از محورهاي اصلي در طرح تحول اقتصادي مدنظر قرار گرفته است.

ساير دلاليل قرار گرفتن گمرك بعنوان يكي از محورهاي طرح تحول اقتصادي بطور خلاصه عبارتند از:

1-   گمرك بعنوان دروازه تجارت خارجي كشور در اجراي سياستهاي تجاري و اقتصادي از اهميت فوق‌العاده‌اي برخوردار بوده و عملكرد مناسب آن در اين زمينه تاثيرگذار در كل فعاليت‌هاي اقتصادي است.

2-   وابستگي توليد كشور به كالاهاي سرمايه‌اي، مواد اوليه و واسطه‌ايي وارداتي از يكطرف و سهم بالاي اين كالاها در واردات كشور از طرف ديگر نقش گمرك را در تسهيل فعاليتهاي توليدي برجسته مي‌كند.

3-   نظر به رويكرد صادرات محور در توليد براساس برنامه چهارم توسعه اقتصادي- اجتماعي كشور، تسهيل امور مربوط به صادرات كالاها و خدمات در گمرك موجب تقويت بخشهاي توليدي صادراتي و رسيدن به اهداف برنامه مي‌شود.

4-   با توجه به افزايش حجم واردات و ترانزيت، دقت در ارزش‌گذاري كالاها و طبقه‌بندي صحيح آنها در گمرك و نيز نظارت و دقت در ترانزيت نقش قابل توجهي در كسب درآمدهاي دولت ايفا مي‌كند.

5-   با عنايت به تصويب و ابلاغ قانون ماليات برارزش افزوده، تحول در نظام گمركي و دقت و سرعت در خدمات گمركي نقش غيرقابل انكاري در اجراي مطلوب قانون مزبور ايفا مي‌كند.

6-   با توجه به پديده قاچاق كالا و لزوم جلوگيري از آن، بهبود كيفيت فعاليتهاي گمرك نقش مهمي را براي مبارزه با اين پديده ايفا مي‌كند.

3-کنوانسیونها ي بين‌المللي در زمينه فعاليت گمرك چيست و گمرك ايران در كداميك از آنها عضويت دارد؟

بطور كلي تعداد 23 كنوانسيون در زمينه فعاليت‌هاي گمركي در سطح بين‌المللي وجود دارد كه در جدول شماره 2 اين كنوانسيون‌ها همراه با وضعيت عضويت يا عدم عضويت ايران در آنها آمده است.

 اسامی کنوانسیونها وموافقت نامه های بین المللی گمرک